తెలుగు నేల కన్న వీరవనితలలో దుర్గాబాయి దేశ్ముఖ్ పేరు చిరస్మరణీయం. గణతంత్ర దినోత్సవ వేళ ఇలాంటి వీర మహిళల గురించి తెలుసుకోవటం నేటి తరానికి ఎంతో స్ఫూర్తిదాయకం. ఆమె కేవలం పన్నెండేళ్ల వయసులోనే స్వాతంత్ర్య పోరాటంలోకి దూకి, మహాత్మా గాంధీనే ఆశ్చర్యపరిచిన ధీర వనిత. సామాజిక కార్యకర్తగా న్యాయవాదిగా రాజ్యాంగ పరిషత్ సభ్యురాలిగా ఆమె చేసిన సేవలు అజరామరం. మహిళా సాధికారతకు నిలువెత్తు రూపంగా నిలిచిన దుర్గాబాయి గారిని ‘ఆంధ్ర మహిళా సభ’ స్థాపకురాలిగా ఒక గొప్ప సంస్కర్తగా మనం గౌరవించుకుంటాం. అణగారిన వర్గాల కోసం ఆమె సాగించిన పోరాటం నేటికీ ఎందరికో స్ఫూర్తిదాయకం.
పోరాట పటిమ – బాల్యం నుండే సామాజిక స్పృహ: దుర్గాబాయి గారు 1909లో రాజమండ్రిలో జన్మించారు. చిన్ననాటి నుండే ఆమెలో తిరుగులేని ధైర్యం ఉండేది. బాల్య వివాహాల వంటి సామాజిక దురాచారాలను నిరసిస్తూ తన వివాహ బంధం నుండి ధైర్యంగా బయటకు వచ్చిన సంస్కర్త ఆమె.
గాంధీజీ పిలుపు మేరకు ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో పాల్గొని చెన్నైలో అరధా రౌండ్ టేబుల్ నాయకత్వం వహించి జైలు శిక్ష అనుభవించారు. చదువుపై ఉన్న మక్కువతో జైలులోనే ఇంగ్లీష్ నేర్చుకుని, ఆ తర్వాత న్యాయశాస్త్రంలో పట్టా పొందారు. దేశానికి రాజ్యాంగాన్ని రాసిన మేధావుల బృందంలో (రాజ్యాంగ పరిషత్) తెలుగు మహిళగా చోటు సంపాదించడం ఆమె మేధస్సుకు నిదర్శనం.
సామాజిక సేవలో అగ్రగామి – ఆంధ్ర మహిళా సభ: మహిళా అభ్యున్నతే ధ్యేయంగా దుర్గాబాయి గారు ‘ఆంధ్ర మహిళా సభ’ను స్థాపించారు. అనాథలు, వితంతువులు మరియు నిరుపేద మహిళలకు ఆశ్రయం కల్పించడమే కాకుండా, వారికి విద్య, వైద్యం మరియు ఉపాధి అవకాశాలను అందించడంలో ఈ సంస్థ కీలక పాత్ర పోషించింది.
ప్రణాళికా సంఘం సభ్యురాలిగా ఉన్నప్పుడు సామాజిక సంక్షేమ బోర్డును ఏర్పాటు చేయడంలో ఆమె పాత్ర మరువలేనిది. స్త్రీలు ఆర్థికంగా స్వతంత్రులు కావాలని ఆమె నిరంతరం తపించేవారు. అందుకే ఆమెను గౌరవంగా ‘ఐరన్ లేడీ’ అని, ‘సోషల్ వెల్ఫేర్ మదర్’ అని పిలుచుకుంటారు. ఆమె చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా భారత ప్రభుత్వం పద్మవిభూషణ్ అవార్డుతో సత్కరించింది.
నేటి తరానికి స్ఫూర్తిప్రదాత: దుర్గాబాయి దేశ్ముఖ్ గారి జీవితం అక్షరాలా ఒక పోరాటం. అడ్డంకులను అవకాశాలుగా మార్చుకోవడం ఆమె నుండి మనం నేర్చుకోవాల్సిన గొప్ప పాఠం. స్త్రీ శక్తికి, ఆత్మవిశ్వాసానికి ఆమె నిలువెత్తు సాక్ష్యం.
నేడు మహిళలు అన్ని రంగాల్లో దూసుకుపోతున్నారంటే ఆనాడు ఆమె వేసిన బలమైన పునాదులే కారణం. ఆమె ఆశయాలను గౌరవిస్తూ, మహిళా చైతన్యాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లడమే మనం ఆమెకు ఇచ్చే నిజమైన నివాళి. దుర్గాబాయి గారు కేవలం ఒక వ్యక్తి కాదు, ఒక వ్యవస్థ, ఒక గొప్ప విప్లవం.
