ముంబై నగరపు ఆకాశహర్మ్యాల నీడన, టిన్ షీట్లు, అస్బెస్టాస్ కప్పుల మధ్య విస్తరించిన ఒక అద్భుత ప్రపంచం ‘ధారావి’. బయటి ప్రపంచానికి ఇది కేవలం ఒక మురికివాడలా కనిపించవచ్చు, కానీ ఈ ఇరుకైన గల్లీల్లో అడుగుపెడితే పట్టుదల, వ్యాపార మేధస్సు కలగలిసిన ఒక అసాధారణ జీవన శక్తి దర్శనమిస్తుంది. 593 ఎకరాల్లో 10 లక్షల మంది జనాభాతో సిటీ వితిన్ ఏ సిటీ గా పిలవబడే ధారావి.. ముంబై ఆర్థిక నాడిని శాసిస్తున్న తీరు విస్మయానికి గురి చేస్తుంది. ఆ విశేషాలు చూద్దాం..
ధారావి చరిత్ర కేవలం మురికివాడ కథ కాదు, అది ఒక పరిణామ క్రమం. 19వ శతాబ్దానికి ముందు ఇది చేపలు పట్టే ‘కోలి’ కులస్తుల నివాసమైన ఒక పల్లెటూరు. 1850 తర్వాత ఉపాధి కోసం దేశం నలుమూలల నుండి, ముఖ్యంగా తమిళనాడు నుండి వచ్చిన నిరుపేదలు ఇక్కడ స్థిరపడటంతో ఇది ‘చోటా తమిళనాడు’గా ఆపై ‘మినీ ఇండియా’గా రూపాంతరం చెందింది. నేడు ఇక్కడి తడి గోడలు, మురుగు కాలువల మధ్యే అపర కుబేరుల వ్యాపార సామ్రాజ్యాలు దాగి ఉన్నాయి.
ప్రముఖ రచయిత సల్మాన్ రష్దీ అన్నట్లు, ధారావిని అర్థం చేసుకోవాలంటే అక్కడ జీవించాల్సిందే. కేవలం 2.39 చదరపు కిలోమీటర్ల పరిధిలోనే ఏడాదికి సుమారు రూ.9,000 కోట్లకు పైగా టర్నోవర్ జరుగుతుందంటే ఇక్కడి వ్యాపార దక్షతను అర్థం చేసుకోవచ్చు. తోలు వస్తువులు, కుండల తయారీ, టెక్స్టైల్స్ మరియు రీసైక్లింగ్ పరిశ్రమలకు ఇది గ్లోబల్ హబ్గా మారింది. బాంద్రా కుర్లా కాంప్లెక్స్లో జరిగే పెద్ద పెద్ద ఒప్పందాల వెనుక ఉండే అసలు శ్రమ శక్తి చాలావరకు ధారావి గల్లీల నుండే పుడుతుంది.
ఇక్కడ నివసించడం చౌక అనుకుంటే పొరపాటే. ఒక చిన్న గది అద్దె నెలకు రూ.3,000 నుండి రూ. 7,000 వరకు ఉంటుంది. కొత్తగా ముంబై వచ్చే కార్మికులకు ఎటువంటి పోలీస్ వెరిఫికేషన్ లేదా క్లిష్టమైన ప్రశ్నలు లేకుండా ఆశ్రయం దొరికే ఏకైక ప్రాంతం ఇదే. ఇక ఇక్కడి కాలువలు మురుగుతో నిండి ఉండవచ్చు, కానీ స్థానికులు వాటిని ‘బంగారు కాలువలు’ అని పిలుచుకుంటారు. ఎందుకంటే ఆ ఇరుకైన సందులే లక్షలాది మందికి అన్నం పెడుతూ, అంతర్జాతీయ స్థాయి ఉత్పత్తులను సృష్టిస్తున్నాయి.
ధారావి అంటే కేవలం పేదరికం కాదు, అదొక అలుపెరుగని పోరాటం. ఇక్కడి ప్రజల జీవనశైలిలో ఒక క్రమశిక్షణ, ఒక సామూహిక తత్వం కనిపిస్తుంది. ప్లాస్టిక్ రీసైక్లింగ్ నుండి ఖరీదైన తోలు జాకెట్ల వరకు అన్నీ ఇక్కడ తయారవుతాయి. ఇక విదేశీ పర్యాటకులు ఇక్కడి పారిశ్రామిక స్ఫూర్తిని చూసి ఆశ్చర్యపోతుంటారు. అభివృద్ధి పేరుతో ధారావి రూపురేఖలు మార్చాలని ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నా, ఇక్కడి మట్టిలో ఉన్న వ్యాపార డీఎన్ఏ మాత్రం వెలకట్టలేనిది.
ముంబై మహానగరానికి ధారావి ఒక వెన్నెముక వంటిది. ఇక్కడి ప్రజల పట్టుదల, క్రియేటివిటీ ప్రపంచవ్యాప్త పారిశ్రామికవేత్తలకు పాఠాలు నేర్పుతాయి. పేదరికం మధ్యలో కూడా ఆర్థిక ప్రగతిని ఎలా సాధించవచ్చో ధారావి నిరూపిస్తోంది.
